Bratranek Franciszek Tomasz (1815–1884), augustjanin, profesor języka i literatury niemieckiej Uniw. Jag. Urodził się 3 XI w Jedownicach na Morawach z rodziny czesko-niemieckiej; sam mówił po czesku do dziewiątego roku życia, potem dopiero po niemiecku. Nauki odbywał przeważnie w Bernie (Morawskiem) – gimnazjum i zakład filozoficzny (1826–34) – poczem wstąpił do zakonu augustjanów w Bernie, skąd wyszli tacy współcześni uczeni, jak słynny przyrodnik Grzegorz Mendel, kompozytor Paweł Křižkovský, filozof Mateusz Klácel. Doktorat filozofji otrzymał w Wiedniu w r. 1839. Zawód nauczycielski rozpoczął w liceum w Bernie, następnie był (1841–43) asystentem przy katedrze filozofji u prof. Hanusa we Lwowie, w r. 1844 suplentem w filozoficznym zakładzie naukowym w Bernie, a w następnym roku nauczycielem tamże. Po połączeniu tego zakładu z gimnazjum został profesorem gimnazjalnym w r. 1851; w tym samym roku profesorem nadzwyczajnym języka i literatury niemieckiej w Uniw. Jag., a w r. 1853 profesorem zwyczajnym. W r. szk. 1864–65 został dziekanem wydz. fil., a w r. 1866–67 rektorem. W grudniu 1881 przeszedł na emeryturę, przeniósł się do Berna i tam w klasztorze augustjanów 2 sierpnia 1884 r. umarł.
Czech (Morawiak, Hanak) z pochodzenia, z wykształcenia Niemiec, odczuwał niewolę czy ucisk chłopa morawskiego, zależnego od niemieckiego pana, miął pogląd demokratyczny na równość wobec prawa i pracy, ale podziwiał kulturę arystokratyczną, szczególnie wielkich dam. W r. 1841 podczas pobytu w Wiedniu poznał synową Goethego, Otylję z domu Pogwisch, i stąd bliska przyjaźń z nią i jej synami Walterem i Wolfgangiem. W klasztorze w Bernie zachowały się listy Otylji i jej synów do B-a z czasu 1841–76 r. Stosunki panowały serdeczne, jemu oddano przyrodniczą korespondencję poety i wogóle cały materjał archiwalny, on pośredniczył z nakładcami jako pełnomocnik wnuków Goethego.
B. został profesorem historji literatury niemieckiej w Krakowie w okresie, kiedy panował system germanizacyjny, a w r. 1853 zaprowadzono język niemiecki jako wykładowy dla wszystkich przedmiotów. Mimo nieprzyjaznego nastroju przybysz taktem, wiedzą, odczuciem piękna, jasnym wykładem zawsze z pamięci, nawiązywaniem do rzeczy polskich i słowiańskich zdobył sobie młodzież nietylko z filozofji, ale również z prawa i medycyny, tak że w ostatniem półroczu chodziło na jego prelekcje 200 słuchaczy. Szczególnie w czasie powstania w r. 1863 zjednał sobie ogólny szacunek kolegów, czego dowodem prośba wydziału filozoficznego o pozwolenie wyjątkowe na wykład po niemiecku (kiedy polonizowano uniwersytet, a B. oświadczył, że nie czuje się zdolny wykładać po polsku) pożegnalny adres młodzieży w lipcu 1881 r. przy ustąpieniu z katedry, wreszcie żal wszystkich na wieść o jego zgonie. Dla Polaków był szczerze życzliwy, pisał objektywnie o naszej historji i literaturze, tłumaczył z polskiego, uważał się za łącznik między Polską a kulturą niemiecką, której najwyższy ideał człowieczeństwa, poezji i nauki widział w Goethem.
Obdarzony umysłem głębokim, poetyckim, subtelnym, wychodził z estetyki i filozofji, z której się habilitował, pisząc o pojęciu piękna a potem o estetyce flory. Ideałem jego była Hellada, stąd rozprawa o znaczeniu Aten. Dał dobry popularny podręcznik historji literatury niemieckiej, kilka syntetycznych wykładów o Sturm u. Drang, romantyce, Młodych Niemczech. Przedewszystkiem zajmował się Goethem, pisząc komentarz do »Fausta«, do najgłębszych wierszy lirycznych (Urworte), do »Hermanna«, »Ifigenji«, »Egmonta«, a nadewszystko wydając przyrodniczą korespondencję Goethego z hr. Sternbergiem, braćmi Humboldt i korespondencję z przyjaciółmi. Mniej zajmował się Schillerem: porównywał »Egmonta« Goethego z »Wallensteinem« Schillera. Natomiast przyrodzie poświęcił wiele uwagi w estetyce flory i we wstępach do korespondencji przyrodniczej Goethego. Tłumaczył pięknie z czeskiego i polskiego: pieśni morawskie, »Mohorta« Pola, »Władysława IV« Szujskiego, liczne pieśni polskie, pisał o Polu, oddał wiernie listy Odyńca o pobycie z Mickiewiczem u Goethego w Weimarze, ujął jasno literaturę polską w epoce Stanisława Augusta do wystąpienia Mickiewicza. Starał się u Niemców rozszerzyć wiadomości o Uniw. Jag. i o kościele augustjańskim (św. Katarzyny) w Krakowie.
Nie był ścisłym filologiem, jak ówcześni germaniści ze szkoły Lachmanna; takie sprawy, jak krytyka tekstu, a nawet ścisłe ustalanie niedatowanych listów z kryterjów wewnętrznych niebardzo go zajmowały. Zato głosił ideały ogólnoludzkie pojednania zwaśnionych narodów, obrony uciśnionych Słowian, Czechów czy Polaków w imię prawdziwego człowieczeństwa, ideały dobra, prawdy i piękna, szczerości pieśni ludowej, która istnieje wszędzie u wysoko i niżej cywilizowanych ludów, piękna przyrody, do której musimy wrócić, aby się odrodzić.
Prace B-a: Autobiografja do r. 1839 (Selbstbiographie, Národni Museum, Praga, zawiera nietylko szczegóły biograficzne, lecz również rysy charakteru, poglądy społeczne, polityczne; materjał zużyty częściowo tylko w pracy Krejćego); Korespondencja do r. 1853, wydana przez Neumanna (por. bibljogr.); Zur Entwickelung des Schönheitsbegriffes, Brünn 1841; Handbuch der deutschen Literaturgeschichte, Brünn 1850; Die ursprüngliche Bedeutung Athens. Program gimn. w Bernie 1980; Parallelen der deutschen u. polnischen Poesie. Dodatek lit. do Wiener Zeitung 1853; Ästhetische Studien, Wien 1853 (Goethego »Hermann«, liryka, »Iphigenie«); Beiträge zu einer Ästhetik der Pflanzenwelt, Leipzig 1853; Die Kirche bei St. Katharina in Krakau, tłumaczenie z Winc. Pola, 1855; »Mohort«, tłum. z Pola (Österr. Blätter, 1855; Goethes Egmont u. Schillers Wallenstein. Eine Parallele der Dichter, Stuttgart 1862; Die romantische Schule, Brünn 1863; Die Sturm- u. Drangperiode, Berlin 1864; Das mährische Volkslied »Öster. Revue«, 1. Bd. 1865, 28–67. (Przedtem artykuł: Über mährische Volkslieder, Wiener Zeitung 1853, nr 26); Die Institute der Krakauer Universität, »Zukunft«, 1865; Das junge Deutschland, Brünn 1866; Briefwechsel zwischen Goethe u. Kasper Graf von Sternberg (1820–32), Wien 1866; Vinzenz Pol, »Öster. Revue«, 12. Heft, 1867, 63–95; Reminiszenzen, Krakau 1867; (Obrazy i sny, 1848; Cztery baśnie, 1844–60); Zwei Polen in Weimar (1829), Wien 1870. (Tłumaczenie listów Odyńca, przedstawienie pobytu Mickiewicza i Odyńca podczas 80-lecia urodzin Goethego w Weimarze, wedle Otylji Goethe najwierniejszy obraz tych czasów i ludzi; piękny wstęp B-a o literaturze polskiej od czasów Stanisława Augusta do wystąpienia Mickiewicza); Goethes Naturwissenschaftliche Correspondenz (1812–32), Leipzig 2 Bde., 1874; Goethes Briefwechsel mit den Gebrüdern von Humboldt (1795–1832), Leipzig 1876; Heimgebrachtes. Uibersezungen aus dem Polnischen. (J. Szujski: »Der Tod Wladislaus IV«; V. Pol, »Mohort«), Kr. 1880; Nachträge zu Goethe-Correspondenzen (Goethe-Jahrbuch 1882, III 249–308, 1883, IV 230–315, 1884, V 38–134).
Fotografja w zbiorach A. Birkenmajera (Kraków). Portret w Sem. Germ. Uniw. Jag.
Wurzbach v. C, Bibliogr. Lexikon des Kaisertums Österreich, Wiedeń 1855–91; Enc. Org.; nekrologi: »Deutsche Zeitung«, Wien 1884; »Czas« 1884, 6 VIII; »Nowa Reforma« 1884, nr 179; »Gazeta Lwowska« 1884, nr 180; »Przegląd Polski« 1884, 677–9 (St. Tarnowski); »Bibl. Warszawska« 1884, III 482 (J. K. Plebański); Nagl J. W.– Zeidler J. – E. Castle, Deutsch-österreichische Literaturgeschichte, I 1891, II 1914, III 1926, II nn.; W. Enc. Il. (Piotr Chmielowski); Enc. Org., 1898, III (roi się od błędów); Schram W., Vaterländische Denkwürdigkeiten, 1906; Nadler J., Literaturgeschichte der deutschen Stämme u. Landschaften, Regensburg 1912–28, t. 4, wyd. 3. 1929 nn.; Wolkan R., Geschichte der dt. Literatur in Böhmen u. in der Sudetenländern, 1925; Neumann August Alois, Acta et epistolae eruditorum monasterii ord. s. Augustini Vetero-Brunae. Pars prima (1819–50), Brunae 1930; Uth Grzegorz, Szkic hist.-biogr. zakonu augustjańskiego w Polsce, Kr. 1930, 314–16; T. Bratranek a Józef Szujski (w polskim numerze miesięcznika katolików na Morawach »Archa«, 1930); Wędkiewicz St., Z dokumentów o wypadkach galicyjskich w r. 1846. List I. J. Hanusza do ks. T. B. z marca 1847 (»Przegląd Współczesny« 1933); Kreĵci J., Goethe u. B., Xenia Pragensia 1929; Goethův Sbornik 1932, 339 nn.; Germanoslavica, 1932–3, II 385–104.
Adam Kleczkowski